Fatih Sultan Mehmet: 1420-1500

Fatih Sultan Mehmed yalnızca İstanbul’u fetheden bir hükümdar mıydı, yoksa Osmanlı siyasi düzenini dönüştüren kurucu bir figür müydü?  Fatih’in önemi yalnızca İstanbul’un fethiyle sınırlı değildir. 15. yüzyılın ilk yarısında Fetret Devri’nin ardından yeniden toparlanan Osmanlı Devleti, yüzyılın sonunda merkezi kurumları, hukuk düzeni, başkenti ve imparatorluk iddiasıyla daha farklı bir siyasi yapıya dönüşmüştü. Şirince’de gerçekleşecek bu programda Fatih dönemi; siyaset, hukuk, tarih yazıcılığı, felsefe ve saray kültürü üzerinden ele alınacaktır. II. Murad’dan II. Bayezid’e uzanan süreç incelenirken Kritovulos’un Fatih anlatısı, Fatih Kanunnâmesi ve saray çevresindeki ilmî tartışmalar üzerinde durulacaktır. Programda Fatih; Roma ve Bizans mirasıyla ilişki kuran, İstanbul’u yeni bir siyasi merkez hâline getiren, devlet ve hanedan düzenini yeniden şekillendiren bir hükümdar olarak değerlendirilecektir

Bu kampın amacı, Fatih Sultan Mehmed ve dönemini yalnızca askerî ve siyasi gelişmelerin kronolojik bir anlatısı üzerinden incelemek değildir. 1420–1500 yılları arasındaki Osmanlı dünyasını ele alarak Fatih döneminin hangi siyasi ve düşünsel koşullar içerisinde ortaya çıktığını anlamayı amaçlıyoruz. II. Murad dönemindeki gelişmeler, İstanbul’un fethi, merkezîleşme politikaları ve Fatih’in ölümünden sonra yaşanan iktidar mücadeleleri birlikte değerlendirilecektir. Kritovulos’un anlatısı üzerinden Fatih’in Roma ve Bizans mirasıyla ilişkisi; Fatih Kanunnâmesi üzerinden devlet, saray ve hanedan düzeni; saraydaki felsefe ve kelâm tartışmaları üzerinden ise iktidar ile bilgi arasındaki ilişki incelenecektir. Programın amacı, katılımcıların Fatih dönemini farklı kaynaklar ve akademik yaklaşımlar üzerinden değerlendirmelerine yardımcı olmaktır.

Program; Osmanlı ve Bizans tarihi, hukuk tarihi, siyasi düşünce, İslam düşüncesi, felsefe ve tarih yazıcılığıyla ilgilenen herkese açıktır. Özellikle tarih, sanat tarihi, hukuk, siyaset bilimi, felsefe, ilahiyat ve edebiyat bölümlerinde lisans, yüksek lisans veya doktora eğitimi gören öğrenciler programa başvurabilir. Üniversite dışında olup 15. yüzyıl Osmanlı dünyasını akademik bir çerçevede incelemek isteyen katılımcılar da programa kabul edilmektedir. Önceden uzmanlık bilgisi gerekmemektedir. Katılımcıların derslere devam etmeleri, önerilen metinleri okumaları ve tartışmalara katılmaları beklenmektedir.

Fatih dönemini anlayabilmek için II. Murad dönemindeki siyasi toparlanmayı, Fetret Devri sonrasında yeniden kurulan hanedan otoritesini ve Anadolu ile Balkanlar’daki iktidar mücadelelerini dikkate almak gerekir. Derste II. Murad’ın saltanatından II. Bayezid döneminin başlangıcına kadar uzanan süreç ele alınacaktır. Bu dönem şu ana temalar etrafında ele alınacaktır:

•⁠  ⁠Sosyal ve Siyasi Çevre
•⁠  ⁠Dil ve Eğitim

•⁠  ⁠Edebiyat ve Tarih Yazımı

•⁠  ⁠Siyaset Düşüncesi ve İmparatorluk İdeolojisi

•⁠  ⁠[Tartışma: Türk, İslam, Avrupa, ve Dünya Tarihi Bağlamında Fatih Dönemi]

İmrozlu Kritovulos, Fatih’i yalnızca Bizans İmparatorluğu’nu ortadan kaldıran bir hükümdar olarak değil, Roma imparatorluk mirasıyla ilişki kuran yeni bir hükümdar olarak anlatır. Derste Kritovulos’un tarih anlayışı, kullandığı klasik Yunan tarih yazıcılığı dili ve Fatih tasviri incelenecektir. İstanbul’un yeniden kuruluşu, Fatih’in Kayser-i Rûm iddiası ve Osmanlı yönetiminin Roma ve Bizans geçmişiyle kurduğu ilişki değerlendirilecektir. Fatih’in Roma mirasıyla ilişkisinin yalnızca bir unvan meselesi mi, yoksa daha geniş bir siyasi yaklaşımın parçası mı olduğu tartışılacaktır.

Fatih Kanunnâmesi, Osmanlı devlet teşkilatı, saray düzeni ve hanedan hukukuna ilişkin önemli kaynaklardan biridir. Derste kanunnâmenin hazırlanışı, günümüze ulaşan nüshaları ve metnin güvenilirliği hakkındaki tartışmalar ele alınacaktır. Divan düzeni, devlet görevlilerinin konumları, saray teşrifatı ve görev hiyerarşisi üzerinden merkezî idarenin yapısı incelenecektir. Kardeş katli hükmü ise “nizâm-ı âlem”, hanedan düzeni ve taht mücadeleleri bağlamında değerlendirilecektir. Kanunnâmenin mevcut uygulamaları kayda geçiren bir metin mi, yoksa yeni bir siyasi ve hukuki düzenleme mi olduğu tartışılacaktır.

Fatih’in sarayı, siyasi ve idari işlerin yanında ilmî ve felsefi tartışmaların da gerçekleştiği bir merkezdi. Zeyrek ile Hocazâde arasında Fatih’in huzurunda yapılan münazara, 15. yüzyıl Osmanlı düşünce dünyasında felsefe, kelâm, saray himayesi ve hükümdarlık arasındaki ilişkileri incelemek için önemli bir örnek sunmaktadır. Derste tartışmanın konusu, tarafların kullandıkları deliller ve itiraz yöntemleri incelenecektir. Münazaranın âlimler arasındaki rekabet ve ilmî hiyerarşiyle ilişkisi de ele alınacaktır. Fatih’in ve Mahmud Paşa’nın tartışmadaki konumu üzerinden sarayın ilim hayatını nasıl desteklediği ve yönlendirdiği değerlendirilecektir. Böylece Fatih dönemi, siyasi ve hukuki gelişmelerin yanında dönemin entelektüel hayatı üzerinden de incelenecektir.